Historia Zatoki Gondoli

to tak naprawdę

historia wrocławskiej fosy

.
...i to nie jednej, a dwóch: fosy wewnętrznej i fosy zewnętrznej.
To bardzo ciekawa opowieść.



VI-XII w.

     
  • VI w.
    na terenach przyszłego Wrocławia, w pobliżu rzeki, osiedla się słowiańskie plemię Ślężan. Ich nazwa pochodzi od słowa "ślęga", czyli „mokra pogoda, błoto”. Naszym "błotnym" przodkom chyba spodobała się okolica, bo utworzyli aż 15 grodów na terenie sięgającym od góry Ślęży po dzisiejszy Wrocław. Według niektórych teorii są współautorami "najdłuższego zabytku w Europie", czyli podwójnych i potrójnych obronnych Wałów Śląskich, liczących blisko 80 km.

  • VII w.
    na skrzyżowaniu szlaków handlowych, na wyspie nazwanej później Tumską, powstaje osada pod panowaniem księcia czeskiego Wratysława I.

  • 986 r.
    gród na Ostrowie Tumskim wchodzi pod panowanie Mieszka I. Według kronik nazwa grodu brzmi Wrotizla, od 1201 roku pojawia się nazwa Wratzlau.

  • XI w.
    osada na Ostrowie Tumskim traci znaczenie gospodarcze na rzecz rozwoju miasta lewobrzeżnego, gdzie przeniosły się szlaki handlowe. Wrocław wciąż jednak ufortyfikowany jest wałami ziemnymi z palisadą bez fosy.

  • XII w.
    na przełomie X i XI w. w osadzie żyło 2 000 - 2 500 osób (w ok. 400 domach), a w XII w. populacja sięgała już 5 000 osób. Powierzchnia osady nie przekraczała jednak 1 km2.


XIII w.

     
  • 1241 r.
    I najazd mongolski, który był częścią ogromnej inwazji na Europę prowadzonej przez Batu Chana (wnuk Czyngis Chana). Wrocławianie sami podpalają miasto i uciekają. Tatarzy wycofują się. Po powrocie mieszkańcy rozpoczynają odbudowę grodu i unowocześniają fortyfikację, by zabezpieczyć się przed takimi najazdami w przyszłości. Nowym elementem obronnym jest sucha fosa (13 m szerokości i głębokość do 3,5 m).

    Wojownik mongolski   Sucha fosa

  • 1261 r.
    po odbudowie Wrocław, jako pierwszy gród na ziemiach polskich zostaje lokowany na prawie magdeburskim. Formalnie staje się miastem. Daje to wiele przywilejów i praw. Miasta wspomagane były ulgami celnymi oraz przywilejami ekonomicznymi, z których najcenniejsze było prawo składu: przejezdny kupiec musiał wystawić wwieziony towar na sprzedaż. Niosło to ze sobą wiele niebezpieczeństw. Im bogatsze miasto tym większa szansa najazdu.

    Ostrów Tumski XIII w.

  • 1291 r.
    do wykopanego kanału suchej fosy wprowadzono wody rzeki Oławy. Powstaje pierwsza mokra fosa, tzw. fosa wewnętrzna (Oława Miejska, zwana też Czarną Oławą). Stanowiła wówczas południową granicę Wrocławia. Całkowita długość tej fosy wynosiła 1600 m, a szerokość wahała się od 46 do 75 m.

    Mokra fosa I   Mokra fosa II   Mokra fosa III


XIV w.

     
  • XIV w.
    miasto intensywnie rozwija się i rozrasta. Rozbudowuje się także poza murami i fosą, gdzie nie jest bezpiecznie. W odległości około 300 metrów od Czarnej Oławy rozpoczęto więc budowę drugiej, zewnętrznej linii fortyfikacji z drugą fosą. Jest to zachowana do dziś niemal w całości współczesna wrocławska Fosa Miejska. Fosa ta została zbudowana w oparciu o naturalne i sztuczne odcinki Odry oraz rzekę Oławę.

  • XIV w.
    wewnętrzna fosa zaczyna tracić na znaczeniu obronnym po ukończeniu nowego obwodu warownego. W murze wewnętrznym zaczęły powstawać furty ułatwiające dostęp do Czarnej Oławy. Pomiędzy fosą wewnętrzną a murami miejskimi powstają Psie Budy (dzisiejsza ul. Psie Budy), a w nich najsłynniejsze w mieście domy publiczne i knajpy. Nazwa miejsca wynika z marnej jakości i wielkości domów, mieszka tu biedota. To tu bywał Eberhard Mock, bohater kryminałów Marka Krajewskiego.

    Psie Budy (1837 r.)

  • 1327 r.
    dołączenie do Wrocławia pobliskiego Nowego Miasta. Główną ulicą Nowego Miasta była ul. Szeroka, dzisiejsza ul. Purkiniego, przy której znajduje się Zatoka Gondoli, wtedy będąca jeszcze drożnym ujściem rzeki. Nieistniejąca już Wieża Krupnicza (znana też ironicznie Wieżą Dobrej Kaszy), która stała nad fosą na granicy tych miast, była więzieniem dla ludzi niskiego stanu aż do 1838 r.

    Mapa - Nowe Miasto   Dawny Ratusz Nowego Miasta   Wieża Krupnicza

  • 1386 r.
    w pracowni położonej tuż nad fosą zewnętrzną ludwisarz Michał Wilde odlewa największy dzwon Śląska, dzwon Maria (zwany też Dzwonem Grzesznika). Ma on zawisnąć w wieży Katedry św. Marii Magdaleny. Podobno podczas odlewania dzwonu czeladnik ludwisarza popełnił błąd, przez co płynny metal zbyt wcześnie przelał się do glinianej formy. Wilde w szale zabił czeladnika ciosem noża w serce, za co w dniu inauguracji dzwonu został stracony na szafocie. Co ciekawe, tuż obok ludwisarni znajdowało się mieszkanie wrocławskich katów (ul. Neue Gasse 11, obecnie ul. Nowa). Pewnie dobrze się znali...

    Ulica katów (1886 r.)   Dzwon Grzesznika


XV-XVI w.

     
  • XV - XVI w.
    dla poprawy komunikacji pomiędzy wewnętrzną, a zewnętrzną częścią miasta nad fosą wewnętrzną powstaje wiele mostków, a jej szerokość zostaje zredukowana do 15 m. Znaczenie obronne ma już tylko fosa zewnętrzna.

    Panorama miasta I   Panorama Miasta II   Panorama Miasta III

  • 1503 - 1538 r.
    wzdłuż Odry przechadza się czasami Mikołaj Kopernik, który jest scholastykiem kościoła Świętego Krzyża na Ostrowie Tumskim, czyli tytularnym kierownikiem najlepszej wrocławskiej szkoły. Mieszkał przy ulicy Katedralnej 7. Nad fosą zewnętrzną (obecnie Fosa Miejska) naprzeciwko Bastionu Sakwowego, którego nigdy nie zobaczył, powstanie za kilkaset lat jego pomnik. Na to Kopernik pewnie nie wpadł...

  • 1544 r.
    przy fosie zewnętrznej powstaje Bastion Kleszczowy z kazamatami (tzw. Kazamaty Barbary) dobudowanymi w 1576 roku. Niestety do dziś pozostał tylko obrys fundamentów bastionu (teren dawnego szpitala im. Babińskiego przy pl. Jana Pawła II).

  • 1585 r.
    przy fosie zewnętrznej powstaje Bastion Ceglarski (dziś znany jako Wzgórze Polskie), który jest częścią fortyfikacji przy ujściu fosy, przy murach zewnętrznych. Do dziś ocalały jedynie kazamaty tej budowli. To dosłownie kilka kroków od dzisiejszej Zatoki Gondoli.

    Bastion Ceglarski

  • 1591 r.
    przy fosie zewnętrznej powstaje Bastion Sakwowy (dziś znany jako wzgórze Partyzantów), który także jest częścią fortyfikacji Wrocławia. Od 1593 r. mieściła się w nim prochownia. Takich bastionów było jeszcze na początku XIX w. kilkanaście. Wele z nich nie przetrwało do dziś, w tym także bardzo ciekawy Bastion Psi.

    Bastion Sakwowy



XVIII w.

     
  • 1749 r.
    piorun uderza w Bastion Psi, czyli wieżę prochową tuż przy fosie zewnętrznej (obecnie ul. Włodkowica). Eksploduje 557 cetnarów (28 ton) prochu strzelniczego, przechowywanego w ponad 200 beczkach. Zależnie od źródeł, zginęło 65 do nawet 100 osób, a prawie 400 zostało rannych. Ucierpiała ogromna część Wrocławia: zburzone zostały 43 domy, 50 kolejnych trzeba było rozebrać. Zburzony został kościół Dworski, uszkodzone kościoły św. Doroty, Bożego Ciała, św. Marii Magdaleny, a nawet gmach dzisiejszego Uniwersytetu Wrocławskiego. Była to jedna z najsłynniejszych katastrof w historii miasta.

    Psi Bastion   Wybuch bastionu   Skutki wybuchu

  • 1752 r. (taka drobna dygresja)
    Benjamin Franklin zainstalował pierwszy piorunochron na budynku. Wymyślił go co prawda około 1746 r., ale wtedy nie było przecież internetu, skąd więc nasi mieli wiedzieć... wciąż byli przekonani, że przed uderzeniem pioruna chroni obecność bociana na dachu.



XIX w.

     
  • 1807 - 1810 r.
    po zajęciu miasta przez wojska napoleońskie pod wodzą Hieronima Bonapartego (brat Napoleona) nakazano wyburzenie fortyfikacji. Zniszczono częściowo obie fosy. Bastion Ceglarski i Bastion Sakwowy stają się wzgórzami widokowymi, rekreacyjnymi. Bastion Kleszczowy prawdopodobnie rozebrano. Przy okazji zasypana została też odnoga Odry, który odcinała Ostrów Tumski od strony wschodniej. Ostrów przestał być wyspą.

    Ostrów jako wyspa   Wyburzanie fortyfikacji   Bastion Sakwowy I

  • 1866 r.
    fosa wewnętrzna staje się rynsztokiem, ściekiem. Jest traktowana przez mieszkańców jak miejsce na nieczystości i śmieci, co prowadzi do częstych epidemii: dżumy, cholery i ospy, podczas których umiera po kilka tys. osób. W 1633 r. epidemia dżumy zebrała żniwo ponad 13 tys. ofiar. Tym razem nadeszła epidemia cholery. Ta znowu doprowadziła do śmierci prawie 6 tys. osób. Ludność jednak nadal sprzeciwia się zasypaniu fosy wewnętrznej. To wygodny dostęp do wody.

    Fosa wewnętrzna

  • 1869 r.
    całkowite zasypanie fosy wewnętrznej, które kosztowało władze miasta 120 tys. talarów. Obecnie po linii Czarnej Oławy przebiega wrocławska trasa średnicowa, tzw. Trasa WZ.

    Osuszona fosa

  • 1886 r.
    budowa drewnianej Kładki Muzealnej na fosie zewnętrznej oraz gmachu Muzeum Narodowego tuż przy ujściu fosy zewnętrznej. Kładka Muzealna będzie nieodłącznym elementem panoramy Zatoki Gondoli, która powstanie już za chwilę.

    Kładka I   Kładka II   Kładka III   Kładka IV

  • 1888 r.
    częściowa likwidacja fosy zewnętrznej. Rzeka (tzw. Biała Oława) do tego momentu miała swoje ujście dokładnie tam, gdzie dziś jest Zatoka Gondoli. Zostało ono jednak zasypane i przeniesione w okolice dzisiejszego Mostu Grunwaldzkiego. Dzięki temu w miejscu ujścia powstała zatoka, w której zbudowano port łodzi spacerowych. I tak właśnie powstała Zatoka Gondoli. Mimo nazwy, gondole pływały tu tylko w początkowym okresie.

    Mapa - nowa zatoka


XX w.

  • 1928 r.
    nowa Kładka Muzealna, tym razem o konstrukcji dwuprzegubowego łuku wykonanego w technologii żelbetowej o rozpiętości 20.5 m i strzałce 2.30 m. Długość całkowita kładki wynosi 30,3 m, a szerokość 4 m.

    Kładka betonowa I   Kładka betonowa II

  • 1928 r.
    gmach Komendy Wojewódzkiej Policji (dawniej Prezydium Policji) został wybudowany w miejscu Mysiego Stawu, będącego częścią zewnętrznej fosy miejskiej. Teren ten był podmokły, więc pozostawał niezabudowany od momentu osuszenia tej części fosy. Podczas budowy gmachu w grunt wbito 2500 pali.

  • 1945 r.
    po wojnie Zatoka Gondoli przestaje spełniać funkcje rekreacyjne, niszczeje i zarasta dziką roślinnością.

    Zarośnięta zatoka



XXI w.



Wirtualny spacer (2017 r.)

Fosa Miejska mimo częściowego zasypania nie jest ślepym zbiornikiem ze stojącą wodą.

Pod Parkiem Słowackiego, powstałym po zasypaniu ujścia rzeki i stworzeniu Zatoki Gondoli, znajduje się kanał o średnicy ponad 120 cm, który stale zasila fosę wodami Odry.


     
  • 2004 r.
    okazuje się, że w Fosie Miejskiej żyje kilka zaskakujących zwierzaków. Mamy tu np. nasze rodzime żółwie błotne i zupełnie nie nasze żółwie czerwonolice, które prawdopodobnie zostały wypuszczone przez prywatnych właścicieli i zadomowiły się w fosie na dobre. Największą samicę widziano w okolicach Komendy Wojewódzkiej Policji. Szukała pewnie Mysiego Stawu...

  • 2006 r.
    zatoka została pogłębiona, uporządkowane zostało nabrzeże, powstały pomosty i pomieszczenie dla obsługi przystani.

  • 2006 r.
    Wrocław zyskuje własną wersję gondoli. Wrocławska gondola to łódź stylizowana o długości ok. 6 m, ze specyficznym elementem ozdobnym na dziobie, tzw. kogutem.

  • 2007 r.
    Zatoka Gondoli ponownie spełnia funkcję rekreacyjną. Powstaje tawerna i wypożyczalnia łodzi: kajaków, motorówek i gondoli, co wszystkich bardzo cieszy.
    To wyjątkowe miejsce.